Papier: wat is duurzaam?

Kringlooppapier buiten spel door nieuwe norm

door: Klaas de Jong
gepubliceerd in: Overheid Facilitair, oktober 2002

Wat is duurzaamheid? Dat papier generaties lang meegaat of dat er genoeg papier overblijft voor volgende generaties? De nieuwe norm voor houdbaarheid van papier, de NEN 2728, lijkt vóór het eerste en daarmee tegen het tweede te kiezen.

Papierwetenschappers en archivarissen leggen de lat voor de houdbaarheid van papier zo hoog mogelijk. Hoe langer het papier meegaat, hoe beter. Duurzaamheid zoals beschreven door de commissie Brundtland heeft echter een heel ander uitgangspunt, namelijk minder uitputting van natuurlijke bronnen en minder belasting voor het milieu tijdens het productieproces.

Volgens een ministerieel besluit ‘Regeling Duurzame Archiefbescheiden’ dat eind 2001 in werking is getreden moet papier dat door de overheid wordt gearchiveerd voldoen aan de NEN 2728. Deze Nederlandse norm is bijna gelijk aan de Europese norm ISO 9706, maar heeft als aanvulling dat het papier 50 keer strak gevouwen moet kunnen worden, zonder scheuren of breken. Bovendien mag dit zogenaamde vouwgetal na ‘kunstmatige veroudering’ niet teruglopen tot onder de 40.

Eigenwijs
Waarom moet Nederland een eigen norm maken, bovenop de bestaande, door de Europese Commissie aanvaarde, mondiale norm ISO 9706? Arnold den Teuling, voorzitter van de werkgroep Permanent Houdbaar Papier van het NEN (het Nederlands Normalisatie-instituut) en tevens provinciaal archiefinspecteur in Drenthe ziet het simpel: “De NEN 2728 is een aanvulling op de ISO 9706, die wetenschappelijk gezien tekortschiet in het omschrijven van de elementaire normen voor de houdbaarheid van papier. Dat de ons omringende landen genoegen nemen met de ISO-norm is hun probleem, maar de conserveringskosten van een A4tje liggen momenteel rond de halve euro. Het is gewoon goedkoper om belangrijke documenten direct op goed archiveerbaar papier te printen, dan er over 50 jaar achter te komen dat grote delen van het archief opnieuw moeten worden geconserveerd.”

“De opstellers van de NEN 2728 hebben wetenschappelijk gezien goed hun best gedaan. Het vouwgetal is vezeltechnisch gezien een belangrijk getal. Daarnaast had men echter rekening moeten houden met allerlei praktische zaken”, meent Harry Jonk, commercieel manager Office Paper bij Proost & Brandt.

Er is bijvoorbeeld nog nauwelijks papier te vinden dat aan de NEN 2728 voldoet. En als het al te vinden is dan is het in de meeste gevallen geen kringlooppapier. “Kringlooppapier wordt gemaakt van gebruikt papier. Dat heeft dus al een heel proces doorlopen en de aanwezige papiervezels zijn daardoor in stukken gebroken. Dat betekent dat je het papier minder vaak kunt vouwen”, legt Den Teuling uit. “Dat wil niet zeggen dat het voor kringlooppapier onmogelijk is om aan de NEN 2728 te voldoen. Het stelt echter wel eisen aan de samenstelling, dus ook aan de kwaliteit van het gebruikte papier.” Overigens is het voor kringlooppapier ook geen sinecure om te voldoen aan de ISO 9706, want ook daarin worden eisen gesteld aan de samenstelling van het papier. De samenstelling is voor kringlooppapier vaak moeilijk te bepalen, laat staan te garanderen voor grote partijen. De samenstelling van nieuw papier (ook wel ‘virgin’ papier genoemd) is een stuk gemakkelijker te bepalen, aangezien precies bekend is welke stoffen er in het productieproces worden toegevoegd.

Voor papierfabrieken is het ondoenlijk om aan allerlei verschillende landelijke eisen te voldoen. Een groot aantal papiersoorten voldoet aan de Europese norm, ISO 9706, die een houdbaarheid van 200 jaar garandeert. Wellicht zijn er dus wel papiersoorten die voldoen aan de NEN 2728, maar dan moet de betreffende papierfabrikant ook nog besluiten om het certificaat te behalen. Nederland is internationaal gezien slechts een kleine speler, dus de papierfabrikanten staan gezien de kosten niet echt te trappelen om hun papier ook nog eens voor de NEN 2728 te laten certificeren.

Te weinig aanbieders
Steeds meer organisaties lopen tegen het probleem aan dat de markt nog niet klaar is voor de nieuwe norm: “pas geleden hebben wij met de aanbesteding papier voldaan aan de ministeriële regeling en hebben derhalve de NEN 2728 geëist in onze Europese aanbesteding. Het bleek echter dat er slechts één aanbieder was. De Europese aanbestedingsregelgeving vereist echter minstens vijf aanbieders, anders ben je concurrentiebeperkend bezig. Het heeft veel moeite gekost om deze aanbesteding tot een goed einde te breien. Uiteindelijk hebben we de NEN 2728 laten vallen en de ISO 9706 aangehouden. Europese wetgeving gaat tenslotte boven Nederlandse wetgeving.” klaagt een inkoper van een gemeente die liever anoniem wil blijven.

De NEN-werkgroep Permanent Houdbaar Papier heeft voor het opstellen van de norm wel degelijk marktonderzoek gedaan. Een groot deel van de papiersoorten, waaronder één soort (hoogwaardig) kringlooppapier, voldeed zonder problemen aan de norm. “Het probleem is dat dat marktonderzoek dateert van begin jaren ’90. Sinds die tijd hebben veel papierfabrikanten hun productieproces gewijzigd. Aan het papier is bijvoorbeeld meer krijt toegevoegd. Dit houdt de zuurgraad stabiel, maar komt natuurlijk de vouwbaarheid niet ten goede.” betreurt Den Teuling.

Geen keus
Intussen krijgen papierleveranciers steeds vaker offerte-aanvragen van overheden die de norm NEN 2728 eisen. Als de wet het voorschrijft, heeft een gemeente weinig keus. Het vervelende is dat lang niet al het papier gearchiveerd wordt, maar dat van een willekeurige ambtenaar niet verwacht kan worden dat hij van te voren kan bepalen of zijn document moet worden gearchiveerd. Het gevolg is dat veel organisaties kiezen voor één soort papier die aan alle regels en normen voldoet.

Binnen overheden wordt momenteel veel kringlooppapier gebruikt ten opzichte van het bedrijfsleven. De verwachting is nu dat dat met de komst van de NEN 2728 zal afnemen. “Een hele slechte zaak”, meent Maarten Bouwer van het programmabureau Duurzaam Inkopen. “Wij stimuleren al jaren alle overheidsorganisaties van Nederland om zo duurzaam mogelijk in te kopen en dus zoveel mogelijk kringlooppapier te gebruiken. Zo’n nieuwe norm gooit dan behoorlijk roet in het eten.”

Of een document dat geprint is op papier dat voldoet aan de NEN 2728 over 200 jaar nog goed te lezen is, is overigens niet zeker. De norm stelt namelijk geen enkele eis aan de toner die gebruikt wordt. Als men dus toner gebruikt die vroegtijdig loslaat, zal men slechts een prachtig blanco document terugvinden. Bovendien, binnen 50 jaar wordt alles toch zeker digitaal gearchiveerd? Wie praat er in de volgende eeuw nog over papier?